Ochrona sygnalistów

Ochrona sygnalistów – zmiany w 2024 roku

Art. 26 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii (Dz. U. UE. L. z 2019 r. Nr 305, str. 17 z późn. zm.) zobowiązał państwa członkowskie do uregulowania kwestii sygnalistów do 14 grudnia 2021 r. Tak się jednak nie stało a dopiero niedawno pojawił się kolejny już projekt ustawy. To na razie projekt, co oznacza, że jeszcze wiele może się zmienić. Z resztą już jest krytykowany przez kilka organizacji pozarządowych – jeżeli chcecie poczytać sobie na ten temat więcej przesyłam link do komentarza.

Art. 3 ust. 1 projektu przewiduje katalog naruszeń, po zgłoszeniu których sygnalista będzie objęty ochroną. Do naruszeń mogących wystąpić w szkołach zalicza się naruszenia dotyczące:

  • zamówień publicznych;
  • ochrony prywatności i danych osobowych;
  • interesów finansowych Skarbu Państwa Rzeczypospolitej Polskiej, jednostki
    samorządu terytorialnego oraz Unii Europejskiej;

Te trzy naruszenia to oczywiście przykłady, jednak katalog, o którym mowa jest katalogiem zamkniętym. Oznacza to, że osoba zgłaszająca naruszenie spoza katalogu nie będzie objęta ochroną przewidzianą dla sygnalistów. Jest to bardzo duża zmiana w stosunku do poprzedniego projektu. Między innymi za to krytykowany jest nowy projekt. Być może będą w tym zakresie kolejne zmiany i Rada Ministrów wycofa się z takich ograniczeń.

Ochrona sygnalistów – zmiany w 2024 roku

Nietrudno zauważyć, że w projekcie pominięto naruszenia z zakresu praw uczniów, nauczycieli i pracowników. Co prawda ust. 2 przewiduje możliwość rozszerzenia katalogu o naruszenia dotyczące obowiązujących w szkole regulacji wewnętrznych lub standardów etycznych (czyli np. naruszenia postanowień statutu lub regulaminu pracy), ale jest to tylko możliwość a nie obowiązek.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 projektu sygnalistą będzie osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą.

Zawarty w tym przepisie katalog jest otwarty i obejmuje między innymi pracowników (czyli też nauczycieli) oraz pracowników tymczasowych, osoby świadczące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej (czyli np. osoby zatrudnione na umowie zlecenie lub B2B), stażystów, wolontariuszy, praktykantów oraz byłych pracowników i osoby, które dopiero biorą udział w postępowaniu rekrutacyjnym. Art. 21 nakłada identyczną ochronę na osoby pomagające w dokonaniu zgłoszenia, powiązane z osobami zgłaszającymi oraz do osoby prawnej lub innej jednostki organizacyjnej pomagającej lub powiązanej ze zgłaszającym, w szczególności stanowiącej własność lub zatrudniającej zgłaszającego (to ostatnie dotyczy np. umów B2B).

Po dokonaniu zgłoszenia sygnalista będzie objęty z mocy prawa ochroną, o ile miał uzasadnione podstawy sądzić, że będąca przedmiotem zgłoszenia lub ujawnienia publicznego informacja jest prawdziwa i stanowi informację o naruszeniu prawa. Objęcie ochroną z mocy prawa oznacza, że ochrona nie będzie musiała zostać nałożona np. w drodze zarządzenia dyrektora.

Ochrona będzie obejmowała działania odwetowe lub groźby podjęcia takich działań. Art. 12 ust. 1 projektu określa przykłady takich działań. I tak działaniem odwetowym może być rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia, obniżenie wynagrodzenia, mobbing, dyskryminacja czy utrudnianie znalezienia dalszego zatrudnienia w danej branży lub sektorze a groźbą – grożenie lub próba zastosowania ww. Zgodnie z ust. 3 ciężar udowodnienia, że dane zachowanie nie miało charakteru odwetowego spoczywa na pracodawcy. Oznacza to, że jeśli np. zaistnieje konieczność rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia to pracodawca będzie musiał wykazać, że nie jest to w żaden sposób powiązane ze zgłoszeniem naruszenia. Objęcie sygnalisty ochroną to nie ,,glejt na bezkarność”.

Ochrona sygnalistów jest na tyle szeroka, że obejmuje nawet próby jej ograniczenia. Art. 18, 19 i 20 projektu stwierdzają, że postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych, regulaminów, statutów, umów o pracę, innych aktów, na podstawie których powstaje stosunek pracy lub kształtujących prawa i obowiązki stron stosunku pracy a także umów oraz innych aktów, na podstawie których jest świadczona praca lub usługi, są dostarczane towary lub jest dokonywana sprzedaż są nieważne, jeśli pośrednio lub bezpośrednio wyłączają ochronę sygnalistów. Zgodnie z art. 17 projektu niemożliwe będzie też zrzeczenie się praw dających sygnaliście ochronę oraz przyjęcie odpowiedzialności za powstałą w wyniku zgłoszenia szkodę (wyjątkiem będzie szkoda powstała w wyniku fałszywego zgłoszenia).

Jakie dokładnie obowiązki zostaną nałożone na szkoły? Szkoły, w których pracuje co najmniej 50 osób będą musiały opracować procedurę zgłaszania naruszeń prawa i podejmowania działań następczych (zwaną w ustawie procedurą zgłoszeń wewnętrznych). Wyjątkiem będą szkoły prowadzone przez gminę zamieszkałą przez mniej niż 10 tysięcy osób.